ریشه شناسی واژه «بلوچ» 

ریشه شناسی واژه «بلوچ» 
ژانویه 7, 2024
99 بازدید

واژه و نام کنونی «بلوچ» به شکل بلاش و بلوش، نام آخرین دودمان شاهنشاهان در امپراتوری اشکانی و تعدادی از پادشاهان و چند تن از بزرگان و سرشناسان در دوره اشکانیان و ساسانیان است.

در جهان کنونی تنها ملتی که این نام در بینشان یافت میشود و دیده میشود در بین مردمان بلوچ است و این نام رفته رفته به کل پهنه محل زندگی و بود و باش بلوچها شهرت یافته و بلوچستان کنونی از آن واژه معروف شده است.

در اینجا به اشکال مختلف تلفظ این نام در زبان بلوچی قدیمی یعنی پارتی(پهلوی) و عربی و یونانی می پردازیم تا این واژه بهتر درک شود:

شکل های قدیمی این نام به ترتیب زمانی به صورت های ذیل یافت شده اند:

Walagaš والاگش

Wardāxš  ورداکش 

Walaxš  والاش

Balāš    بالاش

 فرمت آخر و متاخرتر در بلوچی جدید و  عربی دارای شاهد عینی است. 

در ارمنی به شکل والارش Vałarš وجود دارد که به نظر می رسد وام گرفته  از پارتی میانه باشد. چراکه خاندان بالاش پارتی برای مدت طولانی بر ارمنستان حکومت کردند.

اشکال سریانی این نام Walgāš، Walgēš و Wologēš وام گرفته شده از پارتی هستند. 

نکته جالبتر اینکه، این نام اغلب در یونانی با املای شبیه تلفظ کنونی بلوچی نیز دیده میشود، که به ترتیب زمانی اینگونه است: 

-Vologaisos، Vologesos (Vologeses)

-Olagasos، Ologasos  

-Bologaisos، Bologesos

 و نویسندگان یونانی متأخر عمدتا به این صورت نوشته اند:

Balas, Blasēs or  Blassēs, and Blasos or Blassos

بالاس، بلاسس یا بلاسس، و بلاسوس یا بلاسوس 

 در مورد انواع این نام رجوع کنید به منابع ذیل:

-Nöldeke, ZDMG 28, 1874, pp. 

-94ff.؛ Justi, Namenbuch, pp. 344ff., 

– Hübschmann, Armenische Grammatic p: 79

همچنین لازم است یادآوری شود که این نام در کتیبه شاپور اول بر کعبه زردشت به شیوه یونانی آمده است: Oualas(s)ou اولاسوس

یا Oualassēs اولاسیس.   

که مطابق است با شیوه بیان پارتی اشکانی قدیم: 

Wlgšy والگاش

Wrdʾhšy وارداش

والاگاش، که به نظر می‌رسد شکل اصلی و بسیار قدیمی پارتی باستانی این نام است از دیدگاه Justi (pp. 346, 495) به معنی معنای «قدرت» در بخش اول واژه (Av. varəda) و به معنی «خوش قامت» در   بخش دوم واژه به gaš یا geš است که در بلوچی مدرن به صورت مرتبط استفاده میشود.

(در این زمینه نگاه کنید به Pott, ZDMG 13, 1859, p. 391). 

بالاچ ها که نام اشتقاقی بلوچهای کنونی از آنها شهرت یافته آخرین خاندان پارتی شاهنشاه و اداره کننده امپراتوری اشکانی بودند که دستکم شش پادشاه از پادشاهان متاخر این سلسله به نام های بالاش/بالاچ شناخته میشوند.

 بالاچ اول پسر ونن دوم از آنجایی که اولین فرد از خط سلسله خاندانشان بود که به شاهنشاهی رسید و بسیار شخصیت مقتدری داشت و فرهنگ پارتی را رونق بخشیده و ارمنستان را فتح کرد به شهرت زیادی رسید ، لذا بعدها  خاندان وی به خاندان بالاچ معروف شدند و نام های بالاچ متوالی زیادی شکل گرفتند.

مدتها بعد «بالاچ سوم» یک گروه پارتی از مکران و سیستان را در پارس اسکان داد و به حکومت پارس منصوب کرد ، این خاندان پارتی (ساس – پاپک و- اردشیر)موفق شد از فرصت بهره برده و رفته رفته قدرت خود را در برابر خاندان بالاچ بسط داده و خاندان بالاچ اشکانی را ساقط کرده و با سقوط امپراتوری اشکانی ، امپراتوری ساسانی را بنا نهند. و از آنجایی که ساسانیان اصالت پارتی داشتند می بینیم که نام بالاچ/بلاش در بین آنها هم دیده میشود و تعدادی از بزرگان و شاهان این سلسله نیز به نام بالاچ معروف بودند.

به نظر میرسد تفاوت عمده ای که بین  خاندان های پارتی اشکانی و خاندان پارتی ساسانی وجود داشت مساله مذهب و دیانت بود. خاندانهای دیگر پارت رفته رفته به سمت دین مانوی و بعدها مزدکی رفتند و کمتر به مذهب توجه داشتند و خاندان ساسانی زردتشتی موفق شد از طریق موبدان زردتشتی قدرت را به دست گیرد. در دوره ساسانیان موبدان زردتشتی قدرت زیادی گرفتند و بسیاری از مزدکی ها که بالاچها/بلوچها که از عمده پیروانشان بودند را قتلعام کردند که واقعه آن در کتب مختلف تاریخی موجود است و شاهنامه نیز بدان پرداخته است.

نوشته: حبیب الله بلوچ 

تاریخ:۱۶ دی ۱۴۰۲

برگرفته از مقاله:

(M. L. Chaumont)

برچسب‌ها:, , , , , , , , , ,