هلیل رود و دریاچه جازموریان را دریابیم !

هلیل رود و دریاچه جازموریان را دریابیم !
دسامبر 1, 2023
82 بازدید

دریاجه جازموریان از بزرگترین دریاچه های بلوچستان است که مساحت حوضه آبریز آن ۶۹,۳۹۰ هزار کیلومتر مربع است که بر اساس تقسیم بلوچستان و ضمیمه نمودن پاره ای از خاک بلوچستان به استان کرمان هم اکنون ۳۵,۳۹۰ کیلومتر مربع این دریاچه در استان کرمان و نیمهٔ شرقی آن به وسعت ۳۴٬۰۰۰ کیلومتر مربع تا هم اکنون در بلوچستان واقع است .

کفه آبگیر این تالاب یا دریاچه ۱۰۸ هزار هکتار مابین استان کرمان و بلوچستان قرار گرفته است . دشت‌ها و سفره های زیر زمینی جیرفت، فاریاب و رودبار جنوب در استان کرمان و دشت‌های گِه ( ایرانشهر )، بمپور ، سردگان ، دلگان ، سرتختی و اسپکه در بلوچستان از آب این تالاب سیراب میشوند .سالها پیش ما میخواندیم :

« هامون جازموریان یا دریاچۀ جازموریان یکی از جاذبه‌های طبیعی حیرت‌انگیز و بزرگترین منبع آب شیرین در کشور است. جازموریان فرونشست طبیعی جوانی است که به باور متخصصان در آخرین دوره‌های زمین‌‌شناسی شکل گرفته است. آب رودخانه‌های متعددی به این جازموریان می‌ریزد که در میان آنها هلیل‌رود و بمپور برجسته‌تر است. هلیل‌رود از کوه‌های کرمان سرچشمه می‌گیرد و پس از آبیاری جیرفت به باتلاق جازموریان می‌ریزد. »

امروز بر اثر سد سازیهای غیر کارشناسانه و غیر مسئولانه حکام ایران همه این زیباییها و دارایی های طبیعی منطقه جازموریان عملا” از بین رفته اند و بنابراین لازم است تا همه مردم ایران و همچنین مردم بلوچستان بیاری مردم بومی و اهالی ساکن در امتداد هیل رود و جازموریان بشتابیم ومانع سد سازی های بی رویه بر این روخانه شویم و با تضمین دادن به حق آبه دریاچه جازموریان از نابودی آن و حیات ساکنان آن نواحی دفاع نمائیم.

به دریاچه جازموریان و مردم ساکن در اطراف آن بها داده و حق حیات آنها را که با ساختن سد جیرفت در سال ۱۳۷۰ شمسی و سپس سد بافت بر روی رودخانه دائمی هلیل‌رود که مهم‌ترین و پرآب‌ترین رودخانه حوضه بزرگ جازموریان است مورد تهدید جدی قرار گرفته است و با رها نساختن جریان آب هلیل رود به دریاچه جازموریان ، حیات زیست‌محیطی رودخانه، عملاً از بین رفته است و رودخانه هلیل‌رود در پایین دست سد ، تبدیل به یک رودخانه غیر دائمی شده و اثر جدی بر وضعیت و خشک شدن دریاچه گذاشت . کار سد رابر که توسط وزارت نیرو آغاز شده و هنوز به اتمام نرسیده است . میخواهند با احداث آن بر سرچشمه های هلیل رود و انتقال آب آن به شمال کرمان ، عملا” «جازموریان» پر رونق و پر آب بر اثر این سد ها (جیرفت و بافت و سد اخیر ) عملا” به سرزمین کاملا” خشکی برای همیشه مبدل میشود و عملا” در سال‌های اخیر به کانون تولید ریزگرد در منطقه تبدیل شده است و حیات این دریاچه به سیل ها و باران های سیل آسا وابسته گردیده تا قطره ای آب بدان سرازیر شود و اینچنین آخرین بار، در جریان سیل‌های دی‌ماه ۱۳۹۸ آب‌گیری شد.

هم اکنون بار دیگر دولتمردان خواهان ایجاد سدی دیگر بر هلیل رود و بالای سد جیرفت و سد بافت و انتقال آب آن به شمال کرمان هستند که این مسئله سبب خشک شدن کامل دریاچه جازموریان و تباه شدن حیات یک و نیم میلیون ساکنان بلوچ حاشیه هلیل رود و دریاچه جازمویان و نابودی کشاورزی و دامهای مردم و حیات وحش منطقه گردیده است . به طوری که مردم این ناحیه حتی جهت تامین آب آشامیدن خود شدیدا” در مضیقه اند.

رودخانه پر آب هلیل رود که زمانی سبب پیدایش حیات در منطقه و پدیداری و آغاز کشاورزی و ایجاد تمدن جیرفت کهن یا همان تمدن جازموریان شده بود ، هم اکنون با بستن سدهای غیر کارشناسانه و غیر مسئولانه ، سبب نابودی حیات مردم بومی منطقه گردیده است.

جغرافیا و موقعیت تالاب جازموریان

تالاب جازموریان به علت پدیدهٔ تغییر اقلیم در سال‌های اخیر و همچنین احداث سدهای متعدد بر حوضهٔ آبریز آن همچون سد جیرفت استان کرمان بر روی هلیل‌رود ، دچار خشکسالی شده و به عنوان یکی از کانون‌های گرد و غبار جنوب شرق ایران شناسایی شده‌است.حوضهٔ آبریز جازموریان از شمال توسط کوه شاه، کوه بزمان، جبال بارز از حوضهٔ آبریز کویر لوت، و از جنوب توسط بلندی‌های بشاگرد از حوضهٔ آبریز دریای عمان و خلیج فارس جدا می‌شود. حدود ۳۴٬۱۶۰ کیلومتر مربع از اراضی این حوضه را مناطق کوهستانی، و حدود ۳۲٬۴۰۰ کیلومتر مربع آن را دشت‌ها و کوهپایه‌ها، و حدود ۳٬۰۰۰ کیلومتر مربع باقی‌مانده را باتلاق‌ها و شوره‌زارها تشکیل می‌دهد .هامون جازموریان بین کوه‌های مکران و شاهسواران قرار دارد و از مشرق به مغرب تقریباً به‌طول ۳۰۰ کیلومتر و از شمال به جنوب به‌عرض ۱۰۰ کیلومتر است. رودهای هلیل‌رود و بمپور به این هامون می‌ریزند.

هَلیل‌رود و رود بمپور به این باتلاق وارد می‌شوند. هلیل رود از بلندی‌های بافت و رابر سرچشمه می‌گیرد و تنها در سال‌های پربارش از سد جیرفت سرریز می‌کند و پس از آبیاری مزارع جیرُفت و رودبار به باتلاق می‌پیوندد.

رود بپمور از غرب بلوچستان به سوی مشرق باتلاق جاری می‌شود.

در این حوضه ۹۱ رودخانهٔ کوچک و بزرگ جریان دارد که هلیل‌رود بزرگ‌ترین آن‌هاست. حجم آب این رودخانه بستگی به ذوب شدن برف‌های انباشته شده در کوه‌های استان کرمان و ریزش باران های فصلی دارد .

منطقه جازموریان از لحاظ اقلیم‌شناسی به علت دریافت رطوبت نسبی فراوان از دریای عمان، دارای شرایطی استثنایی و مستقل از نواحی مرکزی ایران است؛ به همین علت با وجود محدودیت بارش‌های جوی و گرمای توان‌فرسا و تبخیر سالانهٔ بسیار بالا، که در بعضی نواحی بیش از ۴٬۵۰۰ میلی‌متر است، این حوضه از نظر امکان احیا و بازسازی و بهره‌برداری از منابع طبیعیِ تجدید شونده از امکانات مناسبی برخوردار است و به هیچ‌وجه با دیگر حوضه‌های مرکزی ایران قابل مقایسه نیست. 

در بخش مرکزی حوضهٔ آبریز جازموریان در حد فاصل استان‌های کرمان و بلوچستان حفرهٔ بیضی شکلی وجود دارد که مقصد همهٔ آب‌های سطحی این حوضه به سوی آن جریان دارد و به آن هامون یا دریاچهٔ جازموریان می‌گویند. وسعت هامون جازموریان به‌طور قابل ملاحظه‌ای در فصل‌های مختلف سال متفاوت است و معمولاً در اواخر تابستان یا اوایل پاییز خشک می‌گردد و به علت شیب کم دریاچه، کوچک‌ترین تغییر در حجم آبِ آن در سطح وسیعی منعکس می‌شود.آب هامون جازموریان برخلاف دیگر هامون‌های بستهٔ چندان شور نیست.

✍🏻 تحریریه سهاب

*************

منابع↑ «کاش می‌شد این آب را ذخیره کرد». همشهری آنلاین. ۲۰۲۰-۰۱-۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۳۰.

↑ مهرالزمان نوبان (۱۳۷۶)، نام مکان‌های جغرافیایی در بستر زمان، تهران: انتشارات ما، ص. ۲۱۶، شابک ۹۶۴-۶۴۹۷-۰۰-۴

↑ «بخشی از تالاب جازموریان در پی بارندگی‌های اخیر آبگیری شد». www.irna.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۳۰.

↑ حمیده چوبک. «جازموریان». مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. بایگانی‌شده از اصلی در ۶ دسامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۴ مرداد ۱۳۹۱.

↑ میخائیل پلانونویچ پتروف: مشخصات جغرافیای طبیعی ایران. مترجم: حسین گل گلاب. انتشارات دانشگاه تهران. ۱۳۳۶ خورشیدی. ص۱۶۷.

برچسب‌ها:, , ,